Η Λέσχη Ανάγνωσης Ενηλίκων του βιβλιοπωλείου “Κουκίδα” φιλοξένησε την Ελένη Στελλάτου και συζήτησε για το βιβλίο της “Καιρός των κρυστάλλων” (εκδόσεις Πόλις).
Η συντονίστρια της Λέσχης Ιωάννα Χατζηλία μίλησε γι’ αυτό :
Αγαπητές/οί φίλες και φίλοι,
Η Λέσχη Ανάγνωσης της Κουκίδας υποδέχεται απόψε την κυρία Ελένη Στελλάτου. Η χαρά, η τιμή για την παρουσία της είναι ειλικρινής, πηγαία και αδιαμφισβήτητη. Είναι η συγγραφέας του μυθιστορήματος «Καιρός των Κρυστάλλων», που εκδόθηκε το 2025 από τις εκδόσεις Πόλις, βιβλίο για το οποίο θα ξεδιπλώσουμε μαζί εντυπώσεις και σχόλια, ερωτήματα και απορίες, σκέψεις και συναισθήματα ώστε με την δική της καθοδήγηση να ξεδιαλύνουμε τα μυστικά της γραφής.
Το «Καιρός των Κρυστάλλων», μια μυθιστορηματική αλληγορία που ψυχογραφεί αριστοτεχνικά τη μοναχικότητα και την ευθραυστότητα, γίνεται την ίδια στιγμή μια ελεγεία πάνω στην υπαρξιακή αγωνία, την παροδικότητα, την ειμαρμένη, την ελεύθερη βούληση. Το προσωπικό και το συλλογικό συμπλέκονται και αλληλοεπιδρούν. Η μνήμη, ο χρόνος, η υποκειμενική εμπειρία αποτελούν μέρος μιας στοχαστικής διαδικασίας όπου το παρελθόν παρεμβαίνει δυναμικά στο παρόν και οι κομβικές στιγμές της ζωής των ηρώων, αυτές οι στιγμές μετάβασης και κρίσης, ανασύνθεσης και μεταμόρφωσης, γίνονται οι σταθερές μιας προσεκτικά δομημένης και εστιασμένης αφήγησης.
Ο τίτλος του βιβλίου αναδεικνύεται από το συμβολικό του φορτίο. Ο «καιρός» υποδηλώνει την οριακή χρονική στιγμή, την κρίσιμη συγκυρία όπου οι σχέσεις και οι καταστάσεις δοκιμάζονται και επαναπροσδιορίζονται, τον καθορισμένο χρόνο που τα πράγματα κορυφώνονται, απαιτώντας αποφασιστική δράση. Οι «κρύσταλλοι», διάφανοι, λαμπεροί, ικανοί να διαθλούν το φως με απρόβλεπτους τρόπους, παραπέμπουν στον θρυμματισμό, στην διάλυση αλλά και στον μετασχηματισμό.
Γλώσσα λιτή, αλλά ακριβής και διεισδυτική, ρέουσα με έναν ιδιαίτερο εσωτερικό ρυθμό που τον δίνουν ποιητικά στοιχεία, υποβλητική.
Αφήγηση χαμηλόφωνη, πρωτοπρόσωπη που αποφεύγει τις δραματικές εξάρσεις, γεμάτη ωστόσο με ζωηρότητα και ενάργεια. Αφήνει ανοιχτό το ερμηνευτικό πεδίο στον αναγνώστη καθιστώντας τον ενεργό συμμέτοχο στη νοηματοδότηση. Θα υφάνει ο ίδιος λέξη προς λέξη τα νήματα της προσωπικής ταύτισης και των συνειρμών, ανάμεσα στην εμβάθυνση, τα ρήγματα, τις απώλειες, τα τραύματα.
Πλοκή, που οργανώνεται κυρίως ως αλληλουχία ψυχολογικών καταστάσεων με εναλλαγές έντασης και ηρεμίας μεταξύ των γεγονότων. Καθώς είναι ικανή να συναρμόζει τους ήρωες και τις πράξεις τους με το ύφος και τη ροή της αφήγησης, ισορροπεί αρμονικά πάνω στο ράγισμα ενός κρυστάλλου τις κορυφώσεις και τις συναισθηματικές μεταπτώσεις της δράσης και της εσωτερικής κίνησης των χαρακτήρων.
Η Ελένη Στελλάτου μας μεταφέρει στις αρχές του 20ου αιώνα, σε μια μικρή παραθαλάσσια πόλη, χωρίς όνομα, ένα ομιχλώδες, γεμάτο σκιές, μυστηριακό τοπίο. Εκεί που τόπος, χρόνος, σώματα και ψυχές ραγίζουν και θρυμματίζονται. Η ωριμότητα της γραφής της μας οδηγεί από την κατάρρευση του εξωτερικού κόσμου στην εσωτερική κατάρρευση των ανθρώπων, στην ραγισμένη αρχιτεκτονική της ψυχής.
Μια άγνωστη, πρωτόγνωρη μεταδοτική ασθένεια, μετατρέπει τα σώματα σε πορσελάνινα εκμαγεία∙ κρυσταλλοποιούνται και σαν γυαλί που σπάει σε μυριάδες θρύψαλα, διαλύονται με το παραμικρό άγγιγμα μέσα σε έναν εκκωφαντικό κρότο. Το πρώτο θύμα, μία νύφη στην αγκαλιά του συζύγου της∙ αθώα και μοιραία. Μια σειρά παρόμοιων περιστατικών θα πάρει διαστάσεις επιδημίας. Κάθε νέο κρούσμα θα θέτει την κοινωνία σε καθεστώς γενικευμένης απειλής. Ο επικίνδυνος, αινιγματικός ιός που μετατρέπει τις φλέβες των ανθρώπων σε ρωγμές, δεν προσβάλλει μόνο ανθρώπινα σώματα. Η ασθένεια διαβρώνει και αποσυνθέτει όλο τον κοινωνικό ιστό. Το ορατό, ψυχρό σύμπτωμα της σάρκας λειτουργεί ως το είδωλο μιας βαθύτερης κοινωνικής αποσύνθεσης. Στην πραγματικότητα το έδαφος που αυτή η πόλη στηρίζεται δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα λεπτό, ασταθές, αβέβαιο στρώμα πάγου. Στις πρώτες σειρές του μυθιστορήματος, άλλωστε, υπάρχει ένα ακόμα αθώο θύμα∙ ένα αγόρι που επίσης ανεξήγητα εξαφανίζεται στα βάθη του παγωμένου νερού. Τίποτα δεν συμβαίνει τυχαία. Αναπάντεχα ίσως ναι, αναίτια σίγουρα όχι.
Εκεί που ο φόβος, η παράνοια, η σιωπή τρέχουν στα στενά της πόλης, εκεί που οι άνθρωποι κλείνονται στα σπίτια τους και μετρούν ώρες και μέρες σε απώλειες, ο μοναχικός Εμμανουέλ Περόν, πρωταγωνιστής και ταυτόχρονα άτυπος χρονικογράφος της ιστορίας, αναλαμβάνει το βάρος της δράσης. Και αυτή η επιλογή δεν είναι τυχαία. Ο Εμανουέλ Περόν, τρίτης γενιάς ντρογκερίστας, είναι ένας ιδιότυπος άνθρωπος. Εγκλωβισμένος σε μια κοινωνική απομόνωση λόγω της διαφορετικότητάς του – μια πάθηση τον υποχρεώνει να αποφεύγει το φως- ζει εσκεμμένα στο ημίφως του εργαστηρίου του. Θα αποφασίσει να γίνει ορατός, να συνδέσει και να συνθέσει όλα όσα χρειάζονται για την αντιμετώπιση της ασθένειας. Η διαδρομή του μοιάζει με τους κρίκους μιας αλυσίδας, που τυλίγει παρόν και παρελθόν, αιχμηρές μνήμες, μυστικά, ανθρώπινες αδυναμίες, περιθωριοποίηση. Μέσα από αυτό το χάος όπου στροβιλίζονται προσωπικές και κοινωνικές κατακρημνίσεις, ο Εμμανουέλ με το κατάλευκο δέρμα αναδύεται ως η φωνή της λογικής και της επιστήμης, η ήρεμη δύναμη πάνω στην οποία εναποτίθεται η ελπίδα της σωτηρίας. Όταν η αλήθεια και η ευθύνη φαίνεται να μην έχουν κανένα νόημα, όταν η υποκρισία, ο εγωϊσμός, η κερδοσκοπία στήνουν χορό με το παράλογο και τη δεισιδαιμονία, εκείνος μπορεί να μεταστρέψει την ευαλωτότητα και την αρνητική απόκλιση σε πίστη στον ορθό λόγο, σε προσφορά, σε αλληλεγγύη. Οριακές καταστάσεις θα τον φέρουν σε σύγκρουση με όσους μετατρέπουν σε όπλο εδραιωμένες προκαταλήψεις, διαστρεβλώνουν ανενδοίαστα την πραγματικότητα, εκμεταλλεύονται χωρίς φραγμό την ανθρώπινη δυστυχία. Δεν είναι γεννημένος ήρωας, δεν έχει παρά ελάχιστες δυνάμεις. Έχοντας, όμως, συνείδηση της ηθικής του ευθύνης, θα βρει το σθένος, την αντοχή και την θέληση να παραμερίσει την προσωπική ματαίωση και την δική του σκοτεινή πλευρά, να αξιοποιήσει στο έπακρο τις φαρμακευτικές και ιατρικές του γνώσεις, να παλέψει με το ακατανόητο. Στο αδιανόητο τέλος υπάρχει φως∙ το φάρμακο της θεραπείας, το δηλητήριο που με τη σωστή επεξεργασία και την ακριβή δόση θα λειτουργήσει ως το αντίδοτο στον γυάλινο θάνατο. Η δύναμη της αποφασιστικότητας, η αποδοχή της αλλαγής και της διαφορετικότητας, η σπίθα ενός έρωτα που τρεμοπαίζει δίνουν μια νέα πνοή στη ζωή.
Σε ποια, όμως, σχισμή γλίστρησε η εύθραυστη ζωή και χάθηκε τόσο απροσδόκητα; Ο Εμμανουέλ Περόν ακολουθώντας βήμα-βήμα τα στάδια της ασθένειας θα ανακαλύψει την αιτία. Και η Ελένη Στελλάτου θα την οπτικοποιήσει με έναν απαράμιλλο και τραγικό τρόπο. Ο ιός που αποδεκατίζει την πόλη βρήκε τον ξενιστή του στην ανθρώπινη καρδιά. Το ρήγμα βρίσκεται εκεί ακριβώς, στην καρδιά της ύπαρξης. Το αίμα γίνεται φορέας και το λευκό δέρμα χαρτογραφεί τις μαβιές, παγωμένες φλέβες. Από καρδιά σε καρδιά, από αγκαλιά σε αγκαλιά, το εκμαγείο του ιού εξαπλώνεται. Από την ανείπωτη θλίψη έως την υπερβολική αγάπη, οποιαδήποτε αφορμή θα ήταν πρόσφορη για την ασθένεια να εισβάλει στο κέντρο των ανθρώπινων συναισθημάτων και να καταλύσει κάθε ψυχικό δεσμό. Το συναίσθημα από ζωογόνο ρεύμα γίνεται η κερκόπορτα στην άβυσσο. Το παράδοξο και η αντίφαση απειλεί την επιβίωση. Ο άνθρωπος δεν επιζεί εκεί όπου έχει ανατραπεί κάθε έννοια εγγύτητας, κάθε μορφή σωματικής επαφής που ενώνει, που διασφαλίζει την συνύπαρξη.
Ο δρόμος προς την ίαση περνάει από την διάλυση αγωνιωδών ψευδαισθήσεων, την διατήρηση μιας λεπτής ισορροπίας. Η τρωτότητα, η ευαλωτότητα της ανθρώπινης φύσης θεραπεύεται με την αναγνώριση και την αποδοχή της ετερότητας, την εξάλειψη της πλασματικής παντοδυναμίας και της δεσποτικής αυτάρκειας. Η ανάγκη και η επιθυμία για επαφή μπορεί να διαβρώνονται από κινδύνους που οδηγούν στην αποξένωση, στην απουσία, τελικά όμως ισορροπούν στην συμπερίληψη, την αλληλεγγύη, την αγάπη.
Η Ελένη Στελλάτου το γνωρίζει και με την μεταφυσική της γραφή, που κυκλοφορεί με εξαιρετική άνεση μέσα στις οδούς της επιστημονικής της ειδικότητας, διασταυρώνεται με τους κόσμους των αντιθέτων χωρίς να συγκρούεται. Ψυχή και σώμα, φως και σκοτάδι, αλήθεια και μυστικά, επιστήμη και προκαταλήψεις, αυταπάρνηση και υστεροβουλία, παραδίδονται στον αναγνώστη διαυγή, ορατά∙ αποκαλύπτοντας τον σωματικό πόνο, φέρνοντας στην επιφάνεια το ψυχικό άλγος, οδηγούν σε νέες διεξόδους επιβίωσης.
Αυτή η μεταφυσική διάσταση του μυθιστορήματος φέρνει στο νου γνωστά μυθικά πρόσωπα και παραστάσεις που αφορούν τη μεταμόρφωση του σώματος, την απόλυτη και καταλυτική αλλαγή της δομής του. Η Μέδουσα με μια ματιά μαρμαρώνει τα θύματά της. Η βιβλική γυναίκα του Λωτ μετατρέπεται σε στήλη άλατος καθώς παραβαίνει την εντολή του Θεού να μην στραφεί προς τα πίσω. Η ακαριαία αλλοίωση του σώματος και η αφαίρεση της ζωής στις δύο αυτές περιπτώσεις οφείλεται σε εξωτερικούς παράγοντες. Επιβάλλονται ως τιμωρία, ως καταδίκη. Στον κόσμο των κρυστάλλων της Ελένης Στελλάτου, ωστόσο, η σταδιακή και καταστροφική μεταβολή του σώματος προέρχεται από τα μέσα προς τα έξω. Το σώμα πλήττεται καίρια από το εσωτερικό του και κάθε δική του κατάρρευση αποδομεί και συμπαρασύρει κάθε κοινωνικό δεσμό. Αν ο ιός αφήνονταν ανεξέλεγκτος, η κρυστάλλωση των σωμάτων θα εξάλειφε την κοινωνία των ανθρώπων. Στην συγκεκριμένη, όμως, προσέγγιση η ελπίδα δεν εξαϋλώνεται, η λύτρωση παραμένει δυνατή, παρά την φθορά η αναγέννηση δεν είναι αδύνατη.
Η αφήγηση οδηγεί αναμφίβολα τη σκέψη στη σύνδεση της πλοκής με την πανδημία του Covid-19, που ζήσαμε πρόσφατα. Η οδυνηρή συλλογική εμπειρία της σκοτεινής εκείνης περιόδου φέρνει σε πρώτο επίπεδο την ανασφάλεια και την σαθρή κοινωνική κατάσταση, την αδυναμία και την αμηχανία των κρατικών δομών μπροστά στον άγνωστο ιό, τις προκαταλήψεις, την παραπληροφόρηση, την οικονομική εκμετάλλευση, τα ηθικά και προσωπικά διλήμματα, τον εγκλεισμό, την αποξένωση. Το βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές δεν διαγράφεται από την μνήμη. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις και τα τραύματα τόσο του ατομικού όσο και του συλλογικού ασυνείδητου μας ακολουθούν και ίσως να παραμείνουν αξεδιάλυτα. Η συγγραφέας γνωρίζει σε βάθος τις ανθρώπινες αντιδράσεις σε ακραίες συνθήκες και τις αποδίδει με ακρίβεια στο μυθιστόρημά της, με τρόπο που εύκολα θα μπορούσαμε να αναγνωρίσουμε πρόσωπα και καταστάσεις από την περίοδο του Covid-19. Όσο κι αν ο φόβος του επικείμενου θανάτου και η απόγνωση μπορούν να ισοπεδώσουν συμπεριφορές ή να υπονομεύσουν θεσμούς, είναι φανερό ότι στο μυθιστόρημα της Ελένης Στελλάτου οι ανθρώπινες αξίες δεν καταργούνται. Η σύλληψη εδράζεται στο κακό με τις πολλαπλές μορφές του. Παρ’ όλα αυτά, ούτε το κακό, όποιον και όπου αυτό κι αν στοχεύει, ούτε το πεπερασμένο της ζωής, δεν εμπόδισαν ποτέ κάποιους ανθρώπους, έστω και παρά την θέλησή τους, να ανακαλύψουν δυνάμεις που δεν διέθεταν, να στραφούν προς τον διπλανό τους και να ανατρέψουν το αναπόφευκτο.
Ένα ακόμα στοιχείο αξίζει την προσοχή μας. Η ασθένεια των κρυστάλλων αφήνει το πρώτο ανεξίτηλο ίχνος της σε έναν καθρέφτη. Αρκεί ο φορέας του ιού να σταθεί μπροστά σε έναν καθρέφτη και ο ιός μεταδίδεται αμέσως στο είδωλό του. Η γυάλινη επιφάνεια ραγίζει, θρυμματίζεται. Η ευφυής σύλληψη της συγγραφέως φέρνει στην ίδια μοίρα τόσο τον εξωτερικό όσο και τον εσώτερο εαυτό μας καθώς άνθρωπος χωρίς έστω και στοιχειώδη εικόνα του εαυτού του δεν υπάρχει. Η εικόνα που βλέπουν οι άλλοι και εκείνη που βλέπουμε εμείς καταρρέουν, αποσυντίθενται με τον ίδιο τρόπο. Δεν χωρούν αυταπάτες. Δεν υπάρχουν περιθώρια για υπεκφυγές ή αρνήσεις. Ο καθρέφτης, αδιάφορα σκληρός και παγερά αδιάλλακτος, αποκαλύπτει μια αλήθεια που ίσως δεν είναι ή δεν πρέπει να γίνεται ανεκτή όταν μια κοινωνία αντικρύζει τον εαυτό της και δεν μπορεί πια να κρυφτεί. Τα άτομα έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν ψυχολογικούς και αξιακούς μηχανισμούς για να εμβαθύνουν την αυτο-αποδοχή ώστε να αμυνθούν στις κοινωνικές ασθένειες. Το κοινωνικό σύνολο έχει εξίσου την ίδια ανάγκη ώστε να μπορεί να επαναπροσδιορίζει κάθε φορά το κοινό καλό και τα μέσα για την υπηρέτησή του.
Η λογοτεχνία στηρίζεται σε αυτήν ακριβώς την ανθρώπινη συνθήκη. Ρόλος της είναι να κρατάει τον καθρέφτη ώστε να αντικατοπτρίζεται το είδωλό μας μέχρι ο «Καιρός των Κρυστάλλων» να γίνει «Καιρός των Ανθρώπων».
Κυρία Στελλάτου, σας ευχαριστούμε που με τόση ευαισθησία μάς το υπενθυμίσατε.
